1876
Adam Ostoja-Ostaszewski (1860 - 1934)

Poszukując materiałów historycznych sięgamy po najdrobniejsze nawet wzmianki dotyczące interesującego nas tematu. Są to często pojedyncze słowa czy zdania, wyrwane z kontekstu, lecz zestawione z innymi z innych źródeł łącząc się, tworzą obraz historyczny.

Obraz niepełny, zamglony, poszarpany. Lecz i taki obraz należy zapisać, aby kiedyś, kiedy odkryte zostaną inne nowe fakty historyczne można było je ze sobą zestawić dla osiągnięcia większej wyrazistości owego obrazu historycznego.

Nie będzie chyba nadużyciem, że poszukując najstarszych śladów istnienia modelarstwa lotniczego na Podkarpaciu sięgnąłem do życiorysu Adama Ostoi-Ostaszewskiego, prekursora lotnictwa polskiego.

Adam Jan Kanty Kazimierz Ostoja-Ostaszewski (*źródło) urodził się 2.10.1860 r. we Wzdowie koło Brzozowa. Otrzymał gruntowne i wszechstronne wykształcenie, uczył się i studiował w Tarnopolu, Lwowie, Krakowie, Berlinie i Paryżu. Z zawodu był agronomem, a z wykształcenia doktorem filozofii i prawnikiem. Współcześni mu podkreślali jego wyjątkowe zdolności lingwistyczne. Znał podobno aż 20 języków obcych, a spośród nich władał biegle łaciną, greką, włoskim, niemieckim, francuskim, rosyjskim, angielskim. Prowadził ożywioną działalność społeczną. Na ziemiach polskich pod zaborami był zaangażowanym polskim patriotą, zdumiewał rozległością zainteresowań - od pisania wierszy i tłumaczeń, poprzez zoologię, botanikę, mineralogię, geologię, agrotechnikę, po mechanikę, astronomię, aeronautykę; malował, rzeźbił, interesował się także muzyką, architekturą, uprawiał sporty - jazdę konną, szermierkę, kolarstwo, automobilizm. Całe swe intensywne życie poświęcał innowacyjnej twórczej działalności w najprzeróżniejszych kierunkach, żywo reagował na najnowsze wynalazki, a wśród nich z nowej dziedziny aeronautycznej.

Żeglugą powietrzną interesował się prawie od dzieciństwa i chociaż nie posiadał w tej dziedzinie odpowiedniego przygotowania technicznego, pasjonował się nią prawie przez dwadzieścia lat. Usiłował sam konstruować i budować aparaty latające, mając na tym polu niewątpliwie ambicje odkrywcze, czemu sprzyjały także posiadane przez niego dostateczne środki materialne jako właściciela Wzdowa.

Swe zainteresowania kieruje Ostaszewski początkowo ku aerostatom. W 1876 r. buduje w swej posiadłości model sterowca. W 1888 r. udał się do Berlina, gdzie w koszu balonu wolnego odbył swą pierwszą podróż powietrzną.

W 1889 r. Ostaszewski wynalazł pierwszy w Europie odrzutowy silnik wybuchowy, w którego skład materiałów pędnych wchodziła benzyna. Silnik ten był zastosowany w jego modelach aparatów latających. Z zachowanych dokumentów wynika, że w 1889 r. krakowianin Mondrzykowski mechanik i pirotechnik, zbudował w Krakowie model płatowca zaprojektowany przez Ostaszewskiego i pod jego kierunkiem budowany. Model był napędzany silnikiem odrzutowym nieciągłego spalania.

 

 Silnik był zasilany benzyną. W latach 1889-1892 zbudowano dwie wersje modelu o nazwie ”Stibor-1”. Oba modele latały w Krakowie, a jeden z nich według relacji Ostaszewskiego, wzniósł się na wysokość około 100 m, przelatując ponad domami i utrzymując się przez dłuższy czas w powietrzu. O konstrukcji silnika, niestety brak informacji. Modele posłużyły Ostaszewskiemu do przygotowania projektów pionowzlotów z napędem odrzutowym oraz samolotu zbudowanego później w 1909 r. we Francji.

We Wzdowie Ostaszewski dysponował własnym laboratorium fizyczno-chemicznym, w którym na 7 lat przed odkryciem Rentgena stwierdził promienie przenikliwe. Duże znaczenie przywiązywał do astronomii. Według wzorów francuskich i angielskich wybudował we Wzdowie obserwatorium astronomiczne, wyposażone w lunetę lub teleskop, jak się przypuszcza - własnego pomysłu.

W 1900 r. Ostaszewski uzyskał we Francji patent na silnik hydrauliczny. W 1908 r. opatentował w Anglii zabawkę latającą, w rok później uzyskał tamże patent na koncepcję pionowzlotu ”Stibor 2”. W tym też czasie pracował nad silnikiem gazowym, rozwiązując problem zbiornika gazowego. Na rok 1908 przypada budowa we Wzdowie jego śmigłowca-ornitoptera ”Stibor 2”. Miał on być napędzany siłą mięśni rąk i nóg lotnika za pomocą mechanizmu typu rowerowego. Cztery pokryte płótnem łopaty-skrzydła o płaskim profilu miały jednocześnie wykonywać ruch wirowy i wiosłowy, umożliwia jąć pionowy wzlot. ”Stibor 2”nie nadawał się jednak do wykonywania lotów i nie wzniosła się też nigdy w powietrze. Ostaszewski rozważał możliwość zastosowania w maszynie silnika Antoinette. Rozwinięciem tej konstrukcji miała być następna wersja - ”Stibor 3”, do budowy której nie doszło.

Brak konkretnych rezultatów z doświadczeń z pionowzlotami skoncentrował w końcu uwagę Ostaszewskiego na samolotach. Wyszkolił się w Paryżu w pilotażu i zbudował samolot ”Ost-I”. Był to dwupłat wzorowany samolocie Wright Model A.  Maszynę tę miano oblatać wiosną 1909 r. we Francji. Niektórzy historycy lotnictwa polskiego przyjęli hipotezę, że ”Ost-I” Ostaszewskiego, pilotowany przez niego i wykonujący wielokrotne loty, jest pierwszą zbudowaną przez Polaka, a przynajmniej przy jego znacznym współudziale, udaną polską konstrukcją lotniczą. Miejsce zbudowania tego samolotu nic jest dostatecznie wyjaśnione. Istnieją dwie hipotezy: jedna, że powstał we Francji, druga, że w pałacu, we Wzdowie..

Na tym w zasadzie kończy się pionierska działalność lotnicza Adama Ostoji-Ostaszewskiego. W latach późniejszych nie zajmował się eksperymentami lotniczymi, pozostał jednak propagatorem lotnictwa.

Zmarł 4.03.1934 r. w Krakowie, pochowany został na cmentarzu w Jasienowie.

 

Samolot pionierski Ost-I zbudowany przez Adama Ostoja-Ostaszewskiego (***źródło)

Wynalazki Adama Ostaszewskiego (**źródło):

  • w 1876 r. zbudował duży model sterowca, modele lotu mechanicznego, i aerodynamicznego w Krośnie.

  • w 1881 r. model samochodu,

  • w 1888 r. w Berlinie miał swój pierwszy lot wolnym balonem; z polską flagą.

  • w 1889 r. silnik wybuchowy, odrzutowy, którego próby przeprowadzał w Krośnie.

  • w 1896 r. model mechaniczny sfer świata opatentowany w Rosji,

  • w 1900 r. silnik hydrauliczny, na który uzyskał patent we Francji,

  • w 1908 r. zabawka latającą, którą opatentował w Anglii,

  • w 1909 r. otrzymał we Francji patent na koncepcję „Stibora - 2” - czyli latającego pionowzlotu, opracował silnik gazowy, ze zbiornikiem na gaz świetlny i urządzenia techniczne drukarskie.

Podane tutaj informacje wymagają komentarza a może też subtelnej interpretacji ze względu na użyte sformułowania.

Budowa modelu sterowca przez Ostaszewskiego wydaje się naturalna i świadczy o wysokiej wiedzy konstruktora i racjonalnym postępowaniu, bez względu na to, czy zamierzał zbudować sterowiec, czy też poprzestać na samym modelu. To bez wątpienia pierwsza informacja o zbudowanym modelu lotniczym w Polsce.

Cokolwiek niejasna i niezrozumiała jest informacja o zbudowaniu przez Ostaszewskiego „modelu lotu mechanicznego, i aerodynamicznego w Krośnie” wynika bardziej z nierzetelności autora wpisu niż faktu historycznego opisanego innym językiem. Być może był to model, na którym konstruktor eksperymentował i badał zagadnienia aerodynamiczne obiektu z napędem mechanicznym, bądź mechanikę obiektu latającego. Istotne jest też, że wydarzenia te miały miejsce w Krośnie.

Dalsza informacja z tego samego źródła podaje, że Adam Ostaszewski zbudował w 1889 r. „silnik wybuchowy, odrzutowy, którego próby przeprowadzał w Krośnie”. Chodzi tutaj zapewne o silnik odrzutowy pulsacyjny zwłaszcza, że inne źródła podają: „wynalazł pierwszy w Europie odrzutowy silnik wybuchowy (…) nieciągłego spalania”. I ta informacja jest niezwykle ważną w historii modelarstwa lotniczego, gdyż silniki pulsacyjne były budowane i stosowane przez modelarzy w późniejszym okresie. Nie można wykluczyć, że to właśnie Adam Ostaszewski był prekursorem (może wynalazcą) tego typu silnika w Polsce a może też na świecie.

W 1908 r. Ostaszewski wynalazł i opatentował a Anglii zabawkę latającą. Tutaj nie będzie nadużyciem interpretacja, że chodziło o model latający. Bo czymże innym może być zabawka latająca jak nie modelem latającym we współczesnym tego słowa znaczeniu.

Adam Kopacz

   

* źródło

Strona internetowa www.samolotypolskie.pl, która powołuje się na: Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1977; Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 1. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2004; Elsztein P. ”Modelarstwo lotnicze w Polsce”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1986; Kowalski T. J., Malinowski T. ”Mała encyklopedia lotników polskich”. Tomik 1. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1983.

 

** źródło

Wikipedia 2013

 

*** źródło

Glass Andrzej ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1977.

 

Krośnieńskie Stowarzyszenie Modelarzy Lotniczych

ul. Żwirki i Wigury 9, 38-400 Krosno

modelarze.krosno@interia.pl

tel. 603 178 184